"و شاورهم فی الامر فاذا عزمت فتوکل علی الله ، ان الله یحب المتوکلین "          

"با مردم در امور یا کارها مشورت کن و آنگاه که تصمیم گرفتی به خدا توکل کن که خداوند توکل کنندگان را دوست دارد " ( سوره آل عمران ، آیه 159).

مقدمه:

مشاركت كه از آن می توان به عنوان دخالت در فرايند تصميم گيري ها، تصميم سازي ها و فراگرد انديشه و عمل ياد نمود، موجب افزايش بهره وري در كار، يگانگي در ميان افراد، كاهش سر خوردگي ها ومقاومت ها، افزايش اعتماد افراد به يكديگر، شكوفايي خلاقيت ها و سر انجام توسعه ي همه جانبه مي شود. مشارکت یعنی مجموعه اقداماتی که میزان نفوذ و مسئولیت کارکنان (معلمان ، دانش آموزان و اولیاء) را در فرایند تصمیم گیری ، از طریق تفویض اختیار در سطوح مختلف ، افزایش دهد و نوعی حس مالکیت و تعلق را در افرادی که به شکلی با سازمان مربوط هستند بوجود آورد( میرکمالی، 1375).

ازجمله فرايند هاي مشاركت كه در امر مدرسه تحقق عيني آن مي تواند صورت بگيرد شوراي معلمان آموزشگاه مي باشد كه ازجمله اركان وشوراهاي يك مدرسه است و اعضاي آن شامل مدير آموزشگاه وتمامي همكاران شاغل در آن آموزشگاه  مي باشد.

شوراي معلمان به منظور بحث و تبادل نظر و هماهنگي در امور مدرسه و تأمين مشاركت معلمان در حسن جريان آموزشي، پرورشي و اداري مدرسه با شركت همه معلمان، مربيان و مشاوران مدرسه تشكيل مي گردد.

جهت رسيدن به اهداف شوراي معلمان و نتيجه گيري بهتر از فعاليت ها وجلسات آنها و نيز افزايش انگيزش معلمان به شركت در جلسات و مسؤليت پذيري درآن جهت اثر بخشي بيشترشورا، توجه به مواردي هر چند كوچك ولي مهم، ضروري به نظر مي رسدكه سعي شده است دراين مقاله به صورتي مختصر، مفيد، قابل فهم و کاربردی در مورد آنها بحث گردد؛ این موارد و جزییات مربوط به آن ها در نهایت امر باعث افزایش انگیزه معلمان برای شرکت در جلسات شورای معلمان و بالتبع آن، افزایش اثربخشی جلسات این شورا می گردد. این موارد به تفصیل در طی چند پست جداگانه مورد بحث قرار خواهند گرفت.

 

مسائل مورد توجه در شوراي معلمان:

توجه شوراي معلمان بايد به مسائلي معطوف گرددكه معلمان آنها را مهم تشخيص مي دهند. تازماني كه دستوركارشورا را تنها مدير تعيين مي كند، موضوعاتي كه درشورا مطرح مي شوند ممكن است از ديدگاه مدير مهم باشند ولي معلمان آن موضوعات را مهم تلقي نكنند. در چنين شورايي فقط مدير متكلم وحده بوده ومسائل را به صورت دستورات و خواسته های رسمی به اطلاع معلمان مي رساند. بنابراين اگر قرار است شوراي معلمان يك وسيله حياتي وپر اهميت باشد معلمان بايد در انتخاب دستور كار آن سهم اساسي داشته باشند.شورا بايد كارش را با موضوعات ساده،دست يافتني وكوچك شروع كند،پس از آنكه انسجام دروني خويش را به دست آورد وبه تفاهم رسيد،آنگاه صورت مسئله ي بزرگتري رادردر دستور كار خود قرار مي دهدوآن مسئله بزرگ را نيزبه چند مسئله كوچكترتبديل كنديعني قدم هاي كوچك ، آهسته، اما پيوسته.

در آغاز ، كاربايد با توجه به مسائل جزيي كه موجبات ناراحتي معلمان را فراهم كرده آغازشودوهرگاه معلمان دريابند كه شورا در حل مسائل جزيي كه سبب رنج وعذاب ومشكلات ايشان در كارشان است، توفيق حاصل مي كند نسبت به بررسي و مطالعه مسائل مهمتر راغب خواهند شد. به طور معمول بررسي و تجزيه و تحليل مسائل جزيي گروه را به مطالعه مسائل اساسي و دقيقتر هدايت مي نمايد (وایلز،1383).

همانگونه كه گفته شد دستور كار شورا بايد با همكاري همه ي اعضا تهيه وتنظيم گردد وهر كدام از معلمان در پيشنهاد وطرح موضوعي كه به نظرشان مهم مي رسدفرصت وامكان مساوي با ديگران داشته باشد.در صورتي كه موضوع توسط مدير انتخاب شد وبحث وتبادل نظر پيرامون آن صورت گيردودر صورت موجود بودن وقت ، كه مطمئناً خيلي كوتاه وكم خواهد بودو شاید اصلا وقتی باقی نماند، به ساير مسائل مورد توجه معلمان پرداخته شود، معلمان شورا را وسيله و ابزاری در دست مدير دانسته وخود را درقبال آن مسئول نمي دانند.

میرکمالی ( 1379 ) موارد قابل طرح درجلسه شورای معلمان را شامل موارد زیر می داند :

1.      آشنایی با روشهای تدریس معلمان

    2. معرفی کتابها ، مجلات و نشریه های جدید

    3. سخنرانی صاحبنظران و مقامات علمی و اداری آموزش و پرورش

    4. نمایش فیلم های آموزشی و تربیتی 

    5. رسیدگی به مسائل و موضوعات بر حسب شرایط و نیازهای خاص آموزشگاه

و به نظر می رسد :

    6. آشنایی با آخرین دستورالعملها و بخشنامه های ارسالی اداره متبوع 

    7. تصمیم گیری در موارد خاصی که طبق آئین نامه اجرائی به عهده شورا است .

    8. مطالب یا مصوبه هایی که در جلسات "انجمن اولیاء و مربیان" و "شورای دانش آموزی" ارائه و اتخاذ شده و لازم است جهت بررسی توسط نماینده شورا یا اعضای انجمن به اطلاع دبیران رسانده و تصمیمات مشترک اتخاذ گردد .

    9. بررسی علل افت تحصیلی دانش آموزان و برنامه ریزی برای رفع آن

   10. تعیین میزان و چگونگی تکالیف درسی دانش آموزان در اوقات فراغت

و.

گروه مسئول تهيه برنامه:

با توجه به آنچه شرح آن در فوق گذشت،براي آنكه شوراي معلمان متعلق به همه ي اعضا بوده وهمه خود را مسئول ومتعهد به آن دانسته وبراي ايفاي وظايف خود در شورا بكوشند، مي توان گروهي را از بين همه ي همكاران عضو شورا به عنوان گروه مسئول تهيه برنامه و موضوع جلسات شورا، انتخاب نمود ويكي از اين اعضاء منتخب نيز به عنوان رئيس گروه تعيين برنامه معين شودو اين گروه موظف به تهيه برنامه وموضوعات جلسات باشند. چنانچه همكاري غير از اين اعضاء، مايل باشد كه موضوعي خاص در جلسه مطرح شود، بایدآن را به رئيس گروه تعيين برنامه داده، تا گروه در مورد آن تصميم گيري نمايد.

لازم به توضيح است كه اعضاي اين گروه بايد هر از چند گاهي تغيير كرده، تا امكان عضويت همه همكاران در آن براي تهيه وتعيين برنامه وجود داشته باشد و حقي از همكاران تضييع نگردد.البته پر واضح است كه گروه تعيين برنامه، فقط مسئول تهيه برنامه وموضوعات جلسات بوده وموضوعات را در اولين جلسه شورا مطرح نموده وتمام همكاران را نسبت به آنها مطلع مي سازد و اين خود همكاران، يعني اعضاء تهيه برنامه به اضافه ساير همكاران غير عضو گروه با مشورت هم اولويت هاي برنامه را تعيين مي نمايند. گروه تهيه برنامه مي تواندعلاوه بر تهيه دستور كار شورا، در مدت زمان تصدي خود، وظايف ومسئوليت هاي ديگري از قبيل: تعيين وقت و زمان جلسات، تعيين محل جلسات ، دعوت اشخاص متخصص و صاحب نظر به جلسات و... را بر عهده گيرد.

انتخاب رئيس و منشي شوراي معلمان:

      با توجه به اینکه موفقیت و پیشرفت جلسات تا حد زیادی بستگی به مهارتی دارد که در اداره کردن جلسه بکار برده می شود لازم است مدیر یا یکی از اعضاء (با توجه به توانایی و مهارت) رئیس شورای معلمان شود و وظایف و مسئوليت هايي را در قبال جلسات شورا بر عهده بگيرد.

 از جمله این وظایف عبارتنداز:

    1. فراهم کردن محیطی آرام و دور از قیود اداری ، درعین حال آماده برای کار جدی

    2. بهره گیری از روشهای دوستانه و ابراز خوشایندی از شرکت اعضاء

    3. بیان دستور جلسه و تذکرات و توضیحات لازم

    4. ایجاد فرصت اظهار نظرکردن برای همه اعضای شورا، و جلوگیری ازتسلط عده ای معین برشورای معلمان 

    5. هدایت صحیح جریان مذاکره و بحث پیرامون موضوع و دستور جلسه

    6. روشن کردن مفهوم و مقصود پرسشها یا برخی از مطالب طولانی که باعث رکود بحث و مذاکره شود .

    7. بیان صریح مسایلی که باید در مورد آن تصمیم گرفت و جلب نظرات موافق یا مخالف اعضای شورا

    8. جمع بندی مباحثات و نتیجه گیری از مذاکرات

    9. مشخص نمودن تصمیمات و مسئول پی گیری مصوبه ها

10. مراقبت بر ثبت نظرات و مصوبه های جلسه

   11. ایجاد فرصت برای استراحت و رفع خستگی ( میرکمالی، 1379).

همچنين يكي ديگر از اعضاي شورا را بايد به عنوان منشي شورا انتخاب نمود تا نسبت به ثبت مباحث وتصميمات اتخاذ شده در شورا براي امور بعدي اقدام نمايد، چرا كه بايگاني كردن سوابق براي حفظ مداومت در طرح برنامه كار شورا و اجتناب ازتكرار كوشش واتلاف وقت ضروري است.

   صورت مذاكرات شورا سند مهي است كه بايد پس از آن كار شورا را با آن سنجيد وثبت اين صورت مذاكرات توسط منشي شورا انجام مي گيرد. بنابراین ضرورت دارد فردی به عنوان منشی انتخاب شود که در کار خود تعهد و دقت لازم را داشته باشد .

افراد مناسب براي رياست شورا:

     رئيس شورا نبايد همواره مديرآموزشگاه باشد، بلكه بايد اين وظيفه و مسئوليت هر بار به يك نفرداده شود. مثلاً يكبار مدير مدرسه، بار ديگررئيس گروه تهيه برنامه كار  و در ساير موارد از همكاران عضوشورا براي اينكار استفاده شود تا همه همكاران فرصت بروز توانايي خود در پيشبرد اهداف شورا وبرگزاري مناسب وشايسته جلسات شورا را داشته باشندكه البته اينكار علاوه بر فرصت ابراز وجود ورهبري براي هريك از اعضاء، باعث مي شودكه مدير آموزشگاه نيز فرصت بيشتري در بحث ومذاكره داشته باشد .

همچنين مي توان در صورت صلاحديد همكاران عضو شورا نسبت به تغيير منشي شورا نيز اقدام نمود ولي در صورتي كه كارها وامور مربوط به منشي توسط او بخوبي انجام مي گيردو همگان از نحوه ي كاراوراضي باشند استفاده از منشي ثابت با توجه به وقوف او به ثبت و نگارش موارد قبلي جلسات بهتر به نظر مي رسد .

 

نحوه آگاهي معلمان از برنامه و دستور كار شورا:

شورا بايد همواره داراي برنامه معين و مشخص براي كار باشد ويك نسخه از اين برنامه در اختيار معلمان قرار گيرد ويك نسخه از آن نيز در تابلوي اعلانات و يا هر محل ديگري كه توجه معلمان به آن معطوف باشد، نصب گردد . به علاوه بايد برنامه هر جلسه از قبل به همه همكاران به صورت فردي يادآوري شده و نيز با خط درشت توسط رئيس گروه تهيه برنامه،روي كاغذ نوشته شده و در مکان هایی كه توجه همكاران معطوف به آنجاها مي گردد، مانند: تابلو اعلانات، زير شيشه گل ميز اتاق استراحت معلمان، راهرو مدرسه، درب ورودي ساختمان آموزشي وغيره نصب نمود تا در ديد آنها بوده و آنها نسبت به برنامه جلسه وموضوعي كه در آن مورد بحث قرار خواهد گرفت، آگاهي كافي يافته وچنانچه نياز به مطالعه يا جمع آوري اطلاعاتي در آن مورد باشد، نسبت به انجام آن اقدام نمايند.

زمان وطول مدت جلسات شوراي معلمان :

     زمان مناسب ، زمانی است که بتوان بیشترین بهره را از نیرو و انرژی افراد در راستای اهداف جلسه بدست آورد. شرایطی که افراد خسته نباشند یا کارها و مسئولیتهای دیگر آنها با شورا تداخلی نداشته باشد .

      زمان  يا ساعات تشكيل نشست شوراي معلمان و نيز طول مدت جلسات در مدارس گوناگون به نسبت تنوع مدارس متنوع مي باشد وهر مدرسه ودر رﺃس آن مدير مدرسه زمان و طول مدت خاصي را براي تشكيل اين جلسه بر مي گزينند كه هر كدام ازآ نها داراي معايب و محاسن خاص خود است. بعضي آن را در ساعات اوليه صبح و برخي ديگر در ساعات انتهايي كار آموزشگاه وعده اي نيز در طول ساعات آموزشگاه برگزار مي كنند و از اينها گذشته، بعضي مدارس آن رادر روزهاي تعطيل و يا ساعات استراحت معلمان در شيفت غير كاري تشكيل مي دهند وهر كدام نيز طول مدت خاصي را براي آن در نظر مي گيرند.

با اين اوصاف رهنمودهاي زير در اين باره مي تواند مثمر ثمر باشد:

1-  نشست شوراي معلمان بايستي در ايام و ساعات رسمي آموزشگاه تشكيل گردد تا هرگونه احساس مخالفت معلمان در مورد اضافي و يا تحميلي بودن آن از ميان برداشته شود.

2-  وقت و زمان تشكيل جلسات شوراي معلمان بايستي توسط خود معلمان يا گروهي از آنان كه به عنوان گروه تهيه برنامه انتخاب شده ا ند مشخص شود نه توسط مدير آموزشگاه به تنهايي .

3-  طول مدت نشست شورا را نمي توان عددي ثابت و مصوب از  قبل مانند 2 ساعت ، 1ساعت ،45 دقيقه و... تعيين كرد، بلكه به نوع برنامه وموضوع يا موضوعاتي كه در آن جلسه بحث خواهد شد بستگي دارد. در اين زمينه مي توان اين اصل كلي را مد نظر قرار دادكه:« براي امور روزانه و معمولي جلسات كوتاه مدت و براي طرح ريزي وتهيه خط مشي ها وموضاعات مهم جلسات طولاني مدت برگزار شود» ( وایلز،1883 ).

 

دعوت از مشاوریا كارشناس براي شركت در جلسات شورا :

مشاور يا كارشناس به شورا دعوت مي شود تا در حل مشكلي اعضاي شورا راكمك نمايد نه اينكه نظريات خود را به كرسي نشانده وخود را برتر از اعضاي گروه بنماياند. فرد مطلع يا كارشناس بايد در سطحي برابر با ديگر اعضاي شورا و مشابه با آنان دربحث شركت جويد و نبايد توقع داشته باشد كه به او امتياز خاصي دربحث و مذاكره اعطا گردد.

كارشناس نبايد هرگز درنشست شورا به ايراد سخنراني يا انجام هر عملي كه موجب متوقف كردن كار گروه شود مبادرت ورزد، چرا كه در اين صورت نه تنها كمكي به اعضا براي حل مشكل ومساله نمي كند، بلكه به روند كارشورا نيز زيان مي رساند. او به جلسات شورا دعوت شده تا اعضا را د ر جهت حل مسأله مورد بحث مساعدت نمايد همين وبس . کارشناسی که برای شرکت در شورای معلمان دعوت می شود باید در زمینه مورد بحث در شورا دارای تخصص بوده و نیز فردی شناخته شده و مورد تأیید اعضای شورا باشد.

توجه به حالات ظاهري اعضاي شورا در روند مذاكرات :

رييس شورا با نگاه به قيافه اعضاي شورا مي تواند در يابد كه اعضاء از پيشرفت مذاكرات تا چه حد راضي به نظر مي رسند. او مي تواند از نگاه افراد به تمايل آنان براي شركت دربحث پي برده يا اينكه از اخم و گرفتگي آنان متوجه شود عده اي با آنچه درشورا گفته مي شود، مخالفت دارند.او مي تواند علايم ناراحتي را كه به صورت پا روي پا انداختن ،حركت دادن صندلي ،خط و تصوير بيهوده روي كاغذكشيدن، پچ پچ کردن با هم  و یا سایر حرکات و رفتارهایی که نشان دهنده ی موافقت با بحث ها نباشد ، ظاهرمي شوند ، ملاحظه كند ودرضمن توجه داشته باشد كدام يك ازاعضاي گروه با نظر يكديگر موافق هستند ودر چه مواردي اتفاق نظر درگروه حاصل مي گرددو چه زماني براي اعلام رأي جهت مسأله مورد بحث مناسب مي باشد. اين علايم واشارات در نظر كوچك و بي اهميت جلوه مي كنند ولي در حقيقت بوسيله ي همين علايم است كه يك رييس شورا مي تواند كار خويش را به سر انجام مطلوب برساند. پس العاقل اشاره .

چگونگي پايان نشست شورا: 

نشست شورا نبايد بدون اخذ نتيجه و تصميم قطعي پايان داده شود . نشستهايي كه بدون نتيجه پايان مي يابد به زودي روحيه گروه را دستخوش تزلزل كرده واعتقادآنان رانسبت به سودمندي وصرف وقت در جلسات شوراي معلمان سست مي كند وكم كم شورا را از اعتبار وارزش خود به عنوان يكي از اركان مدرسه ودر واقع قوه مقننه آن مي اندازد( وایلز، 1383). نشست باید با خلاصه کردن مباحث  مطرحه و تصمیمات گرفته شده در جلسه توسط رییس شورا و ثبت آن ها توسط منشی و نیز گرفتن امضا از اعضا پایان داده شود . یک پذیرایی مناسب می تواند حسن ختام خوبی بر پایان جلسه شورای معلمان باشد .

چند پیشنهاد کاربردی دیگر:

     برای افزایش انگیزه معلمان به شرکت در جلسات شورای معلمان واثربخشی بهتر جلسات این  شورا، می توان به موارد زیر نیز توجه نمود:

1-  شورای معلمان ماهی یک بار در برنامه هفتگی گنجانده شود. بدین ترتیب که با تنظیم برنامه و تغییراتی در ساعات مدرسه و کلاسها  (تقسیم ساعات درسی آن روز) ، زمانی به تشکیل شورای معلمان اختصاص داده شود . در این صورت لازم است جدول زمانبندی تشکیل جلسات به اطلاع اولیاء و اداره متبوع رسانده شود . بدین نحو در این ساعت خاص برای تدریس به دانش آموزان برنامه ای در نظر گرفته نشده و در نتیجه این ساعت جزء فرصتهای کلاسی معلم نبوده و دانش آموزان  از بابت عدم تشکیل کلاس متضرر نخواهند شد و از آنجا که در این ساعت بخصوص در مدره حضور ندارن ، بنابر این تمامی کارکنان با فراغت بال تمام در جلسه حاضر شده و نگرانی از بابت کنترل و نگهداری دانش آموزان وجود نخواهد داشت .

2- می توان ساعاتی را که معلمان در جلسات خارج از وقت رسمی و موظف خود در جلسات شورای معلمان شرکت می کنند به عنوان اضافه کار محسوب نمود ، تا معلمان با انگیزه بیشتری در جلسات شرکت کنند.

3- از معلمان و مدیران مشارکت جو و فعال در جلسات شورای معلمان  در هفته گرامیداشت مقام معلم  تقدیر و تشکر گردد.

هینز ( 1372) در رابطه با افزایش اثر بخشی جلسات و ثمر بخش کردن آنها پیشنهادات زیر را ارائه می دهد:

    1. شرکت کنندگان در جلسات فرصت داشته باشند که در تهیه دستور جلسات شرکت کنند .

    2. تسهیلات لازم و کافی و راحت پیش بینی شود .

    3. زمان و مکان مناسب انتخاب شود .

    4. افراد فرصت بیان نقطه نظرات خود را داشته باشند .

    5. نظر افراد در تصمیمات ملحوظ شود .

    6. از وسایل سمعی و بصری مناسب استفاده شود . 

     در پايان اميدواريم با تلاش همه ي دست اندركاران امر آموزش وپرورش و با ارايه راهكارها و تمهيدات مناسب، شوراي معلمان جايگاه واقعي خود را در مدارس پيدا كرده ومنشأ خدمات مفيدي براي كاركنان و نيز دانش آموزان گردد، انشاالله .

منابع و ماخذ:

1- قرآن کریم.

2- میرکمالی، سیدمحمد( 1379). روابط انسانی در آموزشگاه.  تهران: نشر یسطرون.

3- میرکمالی، سید محمد( 1375). مشارکت در تصمیم گیری در امور آموزشی و همبستگی آن با اثر بخشی و کارایی سازمانهای آموزشی. فصلنامه تعلیم و تربیت. شماره 47. ص 10.

4-وايلز ، كيمبل ( 1383 ). مديريت و رهبري آموزشي . ترجمه طوسي، محمد علي. تهران : انتشارات بازتاب.

5 -هینز، ماریون ( 1372). روشهای مؤثر در اداره جلسات . ترجمه ایران نژاد پاریزی، مهدی. نشر مركز آموزش بانكداري .

 


موضوعات مرتبط: علمی،تاریخی؛تربیتی و...

تاريخ : شنبه بیست و سوم مهر 1390 | 20:29 | نویسنده : سیدجوادتزرقی |